پيرامون تساوي يا تفاصل اهل‌بيت (ع) در فضائل و كمالات دو دسته روايات وارد شده است. اول؛ رواياتي، كه اشاره به تساوي اهل‌بيت (ع) در تمامي فضائل و كمالات دارد. دوم؛ رواياتي كه، برتري برخي از ائمه (ع) بر ديگري را مطرح مي‌سازد.



به گزارش خبرنگار آيين و انديشه باشگاه خبري فارس «توانا» يكي از مباحث مهم در امام‌شناسي، علم و دانش اهل‌بيت (ع) است كه اين علم و دانش جامع، كامل، گسترده و وسعت آن شامل «ما كان» و «ما يكون» و «ما سوي‌الله» است و هر چه را كه بشر قدرت تصور آن را داشته باشند يا نداشته باشد، در گستره علم و دانش آن بزرگواران است و به طور كلي هيچ نقطه مجهول و مبهمي در علم و دانش آن حضرات وجود ندارد؛ چرا كه لازمه حجت خدا و خليفه خدا بودن، علم و دانش كامل و جامع است.
امام صادق (ع) به يكي از اصحاب خود فرمودند: «آيا گمان كرده‌اي كسي را كه خداوند متعال او را حجت بر خلقش قرار داده چيزي از امور مردم از او مخفي نمي‌ماند.»
كسي كه امام و حجت و راهنماي تمام عالم هستي است، بايد علم به هر چيزي داشته باشد تا بتواند جهان هستي را به سوي خداي منّان هدايت كند.

* امام خميني (ره): علوم غيبي در گمان مردم عادي نمي‌گنجد

حضرت امام خميني (ره) در اين‌باره مي‌فرمايند: «علومي كه به آنها از خزينه غيب الهي مرحمت شده از علوم انبياء و ملائكه و بالاتر از آن، آنچه در وهم من و تو نيايد، به قدري است كه عقول را حيران كند و به اسرار و حقايق آنها كسي آگاه نگردد، جز خود ذوات مقدسه آنان».
بعد از آنكه دانستيم امامت از اصول اساسي و مهم دين مبين اسلام است و انحراف از آن يعني انحراف از كل دين؛ بايد ويژگي‌ها و خصلت‌هاي امام را مورد بحث و بررسي قرار دهيم تا بدانيم مصاديق واقعي اصل امامت چه كساني هستند و چه كساني مي‌توانند باشند تا در اين مسئله مانند ديگران دچار اشتباه فاحش نشويم و هر كسي را به عنوان امام خود نپذيريم.

* يكي از ويژگي امام، علم و دانش‌ آنهاست

يكي از ويژگي‌ها و خصلت‌هاي امام، علم و دانش‌ آنهاست؛ كسي كه مي‌خواهد حجت خدا بر روي زمين ـ پس از رسول‌خدا (ص) ـ باشد و رهبري جوامع بشري را عهده‌دار شود، بايد عالم به تمام علوم هستي و اسرار و رموز آن در بعد ظاهر و باطن باشد، با بتواند عالم هستي را هدايت و به سوي خداوند متعال راهنمايي كند.
اين ويژگي و خصلت را به طور كامل و جامع تنها حضرات چهارده معصوم (ع) دارند، به طوري كه نه قبل و نه بعد از آنان كسي سزاوار و شايسته آن نبوده و نيست.
روش ما در مبحث علم امام (ع)، بررسي محكمات و مسلمات با استدلال به آيات و روايات است؛ به گونه‌اي كه مباني اعتقادي شيعه مطرح شده و آنگاه به بررسي شبهات و اشكالات بحث پرداخته و پاسخ‌هاي مناسب آن را مطرح مي‌كنيم.

*حضرات چهارده معصوم (ع) در علم و فضائل و كمالات مساوي‌اند

يكي از نكات مهم در بررسي علم حضرات چهارده معصوم (ع)، بحث برابري آن‌ها در علم و فضل و كمالات، طاعت و امر و نهي و همه فضائل مناقب است و اينكه همه آنها در تمامي فضائل و كمالات شريك هستند.
بنابراين اگر درباره علم حضرت اميرالمونين علي (ع) بحث مي‌كنيم يا روايتي را مطرح مي‌كنيم، تنها به عنوان مصداق و نمونه است و مي‌توان آن را به تمامي ائمه معصومين (ع) تعميم داد و اگر فضيلتي را براي پيامبر خدا (ص) ثابت مي‌كنيم، بدون ترديد حضرت فاطمه زهرا (س) و ديگر ائمه معصومين (ع) هم آن را دارند. مگر خصائص كه بحث ويژه‌اي را مي‌طلبد.
به عنوان مثال وقتي نسبت به امام باقر (ع) مي‌گوييم؛ «باقر العلم الاولين والاخرين» بنا به اقتضاي زمان و فرمان خداوند متعال بود كه زمينه شكافتن علوم پيش آمد و آن امام همام مأمور به بيان تمامي علوم و دانش‌هاي عصر خود بود، و در حقيقت همه ائمه اطهار (ع) باقرالعلوم هستند.

*درباره تساوي يا تفاصل ائمه اطهار (ع) نظريه‌هاي مختلف وجود دارد

پيرامون تساوي يا تفاصل اهل‌بيت (ع) در فضائل و كمالات دو دسته روايات وارد شده و به تبع آن نخست رواياتي، كه اشاره به تساوي اهل‌بيت (ع)در تمامي فضائل و كمالات دارد؛ دوم رواياتي كه، برتري برخي از ائمه (ع) بر ديگري را مطرح مي‌سازد.
بنابراين گروهي از علما روايات دسته نخست را پذيرفته و براي دسته دوم از روايات دلائلي را بيان كرده و نظريه تساوي چهارده معصوم (ع) را مطرح مي‌سازند و گروه ديگري از علما با قبول روايات دسته دوم قائل به تفاضل چهارده معصوم (ع) بر يكديگر هستند و گروه سوم از علما در اين مسئله توقف كرده و نظري نمي‌دهند، اما دسته چهارم مانند علامه طباطبايي (ره) هر دو دسته از روايات را جمع كرده و نظر جديدي را ارائه مي‌دهند.

* روايتي كه به تساوي اهل بيت (ع) اشاره دارد

بنابراين اگر يك امام در زمان خود يكي از خصوصيات و كمالات و ائمه معصومين (ع) را بروز داده به اين معنا نيست كه ديگر ائمه معصومين (ع) فاقد آن بوده يا نسبت به يكديگر دچار شدت و ضعف باشند، بلكه به مقتضاي زمان و به فرمان خداوند متعال آنچه را كه مصلحت بوده، انجام داده‌اند.

* رواياتي كه به تفاضل اهل‌بيت (ع) اشاره دارد

امامان در امر امامت يا امر و نهي و فرمان دادن و در علم حلال و حرام و فهم مطالب در يك جايگاه هستند اما براي رسول‌خدا (ص) و حضرت علي (ع) يك فضيلت ويژه و مخصوص است.
اين روايت ضمن اينكه تساوي را مطرح مي‌كند، يك فضيلت ويژه را براي رسول‌خدا (ص) و اميرالمؤمنين (ص) نقل مي‌كند.
شايد منظور از اين فضيلت، نبوت رسول‌خدا (ص) و استادي او نسبت به حضرت علي (ع) و همراهي و معاونت در رسالت توسط حضرت علي (ع) نسبت به ديگر ائمه است كه در اين صورت تساوي با تفاضل منافاتي ندارد؛ يعني صدر و ذيل روايت با يكديگر تناقض ندارد؛ شاگرد مي‌تواند در تمامي كمالات به استاد خود برسد و برابر با استاد خود بشود اما استاد يك ويژگي و فضيلت بيشتري دارد كه آن هم سمت استادي است.

* اهل‌بيت (ع) در مقام نورانيت، يكي هستند

علامه طباطبايي (ره) در مورد اين‌گونه روايات نظر ديگري را مطرح كرده و مي‌نويسد: اهل‌بيت (ع) در مقام نورانيت، يكي هستند و تعدد ندارد و در مقام حقيقي مساوي هستند و اين روايات مقام مادون نورانيت و نشئه طبيعت و مقام بشري آنها را مطرح مي‌سازد كه در اين دنيا سلسله مراتب وجود دارد و امام سابق بر امام لاحق برتري دارد. گرچه ممكن است امام لاحق نيز مزيت‌هايي بر امام سابق داشته باشد، مثلا امام حسين (ع)، سيدالشهداء هستند و يا اينكه امام حسن (ع) ‌در حلم خود در مقام نشئه بشري و امامت ظاهري افضل هستند؛ هم‌چنين امام زين‌العابدين (ع) در عبادت و امام محمدباقر (ع) و امام صادق (ع) در بعد نشر دانش.
همان‌طور كه گفته شد، اهل‌بيت يك مقام نورانيت دارند؛ «ان الله خلقنا من نور عظمته»، و يك مقام بشري در عالم انوار، اهل‌بيت (ع) عالم به همه چيز هستند و در بعد نورانيت آنها نقل و انتقال علم و دانش معنا ندارد و نيازي به رعايت سلسله مراتب يا نزول جبرئيل نيست.
اما در عالم طبيعت و خلقت بشري اين مسائل مطرح مي‌شود و جبرئيل نازل مي‌شود، براي اينكه خط اصلي كه امامان متصل به پيامبر خدا (ص) و حضرتش به واسطه جبرئيل به خداوند متصل است، در ميان مردم حفظ شود و پيامبر (ص) علومي را به اميرالمومنين علي (ع) مي‌آموزد و در حقيقت چهارده معصوم (ع) بدون واسطه متصل به خداوند متعال هستند و نيازي به رعايت سلسله مراتب و نزول جبرئيل نيست.
وجه ديگر آنكه ممكن است اين علوم به عنوان عين‌اليقين باشد ـ كه خداوند متعال به رسولش و سپس به امامان پس از او مي‌دهد ـ نه علم‌اليقين؛ يعني علوم واقعي را همه به يك اندازه دارند، آما آنچه كه در خارج بايد محقق شود به عنوان مصاديق و عين‌اليقين با رعايت سلسله مراتب عنايت مي‌شود.

* زمان اقتضا مي‌كرده كه در هر زماني يك جلوه‌گيري كنند

مقام معظم رهبري حضرت آيت‌الله خامنه‌اي هم بيان زيبايي دارند و مي‌فرمايند: «ما بايد 250 سال را يك فرد در نظر بگيريم؛ يك انسان در زمان بايد در خانه بنشيند؛ و يك زمان بايد قيام كند، يك زمان بايد به نشر علم بپردازد. همه آنان يك حقيقت هستند و زمان اقتضاء مي‌كرده كه در هر زماني به يك شكل جلوه‌گيري كنند».
آيت‌الله جوادي آملي نيز مي‌فرمايند: «نور يكي است كه در چهارده چراغ جاي مي‌گيرد، چراع سبز، قرمز، سفيد و يا چراغ بزرگ و چراغ كوچك، در زيارت جامعه كبيره كه «مصابيح الدجي» و «كنتم نورا» آمده است مي‌بينيم «نور» مفرد آمده اما «مصابيح» جمع آمده، بنابراين نور يكي و چراغ‌ها متعدد هستند. جسم متعدد است و مظروف يكي است.»
وقتي به زيارت جامعه كبيره و بسياري از ادعيه مي‌نگريم و خصوصيات، ويژگي‌ها، فضائل و كمالات حضرات اهل‌بيت عصمت و طهارت (ع) را مطالعه مي‌كنيم، به اين نتيجه مي‌رسيم كه همگي آنها در فضائل و كمالات، علم، حلم، شجاعت، سخاوت و ... يكسان هستند؛ زيرا خطابات زيارت جامعه كبيره و ديگر زيارات و ادعيه معمولاً به هر يك از ائمه اطهار (ع) به طور مساوي برمي‌گردد، پس مسئله تساوي به وضوح ديده مي‌شود و به عبارتي يك روح در چهارده بدن.