خلقت شيطان فرع بر خاك و گِل است
امام صادق(ع) مي‌فرمايد: «كذب إبليس لعنه الله! … قال الله: [الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الأَخْضَرِ نَارًا فَإِذَا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ] [يس:80] ، خلقه الله من تلك النّار و النّار من تلك الشجرة و الشجرة أصلها من طين؛ شيطان دروغ مي‌گويد، خداوند او را لعنت كند! ... خداوند در قرآن مي‌فرمايد: «خدايي كه از چوب درخت سبز براي شما آتش سوزان را قرار داد كه از آن آتش مي‌افروزيد»، خداوند ابليس را از همين آتش خلق نمود و اصل آتش از درخت است و اصل درخت نيز از گِل است،[1] پس آتش فرعِ فرعِ خاك و گِل است.»
***
رانده شدن ابليس از درگاه خداوند
[قَالَ فَاهْبِطْ مِنْهَا فَمَا يكُونُ لَكَ أَنْ تَتَكَبَّرَ فِيهَا فَاخْرُجْ إِنَّكَ مِنَ الصَّاغِرِينَ] [الأعراف:13] [قَالَ فَاخْرُجْ مِنْهَا فَإِنَّكَ رَجِيمٌ] [الحجر:34] [وَإِنَّ عَلَيكَ لَعْنَتِي إِلَي يوْمِ الدِّينِ] [ص:78]
خدا فرمود: پس از آن مقام بيرون شو. اينجا جايگاه مطيعان و خاشعان است، نه سركشان و متمرّدان. بيرون شو كه از كوچك‌شدگان مي‌باشي و از درگاه رحمت ما رانده شده‌اي و تا روز جزا لعنت و نفرين من بر تو باد!.
***
مهلت خواستن ابليس
[قَالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلَي يوْمِ يبْعَثُونَ] [الحجر:36]
شيطان گفت: اي پروردگار من! حال كه مرا تنزّل داده‌اي، پس مرا تا روزي که خلايق برانگيخته مي‌شوند مهلت ده، و در عقوبت و عذاب من تعجيل مفرما.
***
اجابت درخواست ابليس
[قَالَ فَإِنَّكَ مِنَ المُنْظَرِينَ * إِلَي يوْمِ الوَقْتِ المَعْلُومِ] [الحجر:37 و 38]
خداوند در پاسخ ابليس فرمود: تا روزي معلوم و دانسته از مهلت يافتگاني.

خداوند درخواست او را اجابت نمود، ولي از جهت «غايت» و «انتها» او را اجابت نكرد. شيطان مي‌خواست تا روز قيامت مهلت يابد، ولي پروردگار تا روز معلوم بيشتر مهلتش نداد.
***
درخواست‌هاي شيطان چه بود؟
در روايت است كه ابليس از خداوند چند درخواست نمود:
1. اينكه او را تا روز قيامت مهلت دهد؛
2. او را بر فرزندان آدم مسلّط گرداند؛
3. او را در پيكر بني‌آدم و مجاري خون و عروق آنان جاري سازد؛
4. در مقابل هر يك نفر فرزند كه به بني‌آدم عنايت مي‌كند، دو فرزند به او عطا نمايد؛
5. او و فرزندانش انسان‌ها را ببينند ولي آنها او و فرزندانش را نبينند؛
6. بتواند به هر شكل و صورتي كه بخواهد درآيد و مجسّم شود.
و خداوند همه خواسته‌هاي او را اجابت نمود ولي او را تنها تا روز «وقت معلوم» مهلت داد.
از امام صادق(ع) روايت است كه فرمود: «مراد از روز معلوم، روزي است كه در نفخه اوّل در صور دميده مي‌شود. پس ابليس ما بين نفخه اوّل و دوّم مي‌ميرد».[2]
و در روايت ديگري آمده است كه امام صادق(ع) فرمود: «آيا گمان مي‌كنيد «يوم وقت المعلوم» روز قيامت است كه خداوند مردم را برمي‌انگيزاند؟! چنين نيست؛ بلكه خداوند ابليس را تا روز قيام قائم ماr مهلت داد. روزي كه آن حضرت قيام كند و ابليس را بكشد.»[3]
***
چرا درخواست شيطان اجابت شد؟!
در روايتي راوي به امام(ع) عرض مي‌كند: فدايت گردم! به چه سبب ابليس از جانب خدا مستحقّ آن عطاها گرديد؟ فرمود: به چيزي كه به وسيله آن شكر خداي تعالي را بجا آورد، گفتم: فدايت شوم آن چه بود؟ فرمود: دو ركعت نماز كه آن را در آسمان بجا آورد و چهار هزار سال به طول انجاميد.
در نهج البلاغه از قول اميرالمؤمنين علي(ع) آمده است: ابليس دو ركعت نماز در آسمان بجا آورد كه شش هزار سال به طول انجاميد كه معلوم نيست از سال‌هاي دنيا بوده يا از سال‌هاي آخرت.
در تكميل مطلب با توجه به روايات ديگري كه در اين باب وارد شده است، شايسته است كه بگوييم خداوند پاداش عبادت‌هاي او را به تمامه در دنيا به او عطا مي‌فرمايد تا براي ورود به بهشت حجّت و دليلي نداشته باشد.
***
سوگند ابليس بر گمراه نمودن ‌بني‌آدم
[قَالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِينَّهُمْ أَجْمَعِينَ] [ص:82] [قَالَ فَبِمَا أَغْوَيتَنِي لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرَاطَكَ المُسْتَقِيمَ * ثُمَّ لَآَتِينَّهُمْ مِنْ بَينِ أَيدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيمَانِهِمْ وَعَنْ شَمَائِلِهِمْ وَلَا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شَاكِرِينَ] [الأعراف:16 و 17] [قَالَ رَبِّ بِمَا أَغْوَيتَنِي لَأُزَينَنَّ لَهُمْ فِي الأَرْضِ وَلَأُغْوِينَّهُمْ أَجْمَعِينَ * إِلَّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ المُخْلَصِينَ] [الحجر:39 و40] [قَالَ اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزَاؤُكُمْ جَزَاءً مَوْفُورًا * وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ وَأَجْلِبْ عَلَيهِمْ بِخَيلِكَ وَرَجِلِكَ وَشَارِكْهُمْ فِي الأَمْوَالِ وَالأَولَادِ وَعِدْهُمْ وَمَا يعِدُهُمُ الشَّيطَانُ إِلَّا غُرُورًا] [الإسراء:63 و 64]
شيطان گفت: «به عزّت خودت سوگند! به خاطر تكليفي كه مرا به آن مكلّف ساختي و به سبب ترك آن اغوا شدم، همچون دزدان و قطّاع الطريق بر سر راهشان بنشينم و امر آخرت را در نظرشان موهوم و موهون جلوه مي‌دهم، حبّ مال را در دلشان مي‌افكنم، و آنان را به جمع مال و بخل و امساك، امر مي‌كنم تا حقوق واجبه را نپردازند، به آنان مي‌گويم به فكر ورثه بعد از خود باشند، و امر دينشان را با زينت دادن معاصي و گمراهي و تغليب شهوات فاسد مي‌كنم و همگي را از راه اطاعت و شكرگذاري تو به در كنم، تا جايي بيشترشان را شكرگذار نخواهي يافت، مگر بندگان خالِص و مخلَصت كه كيد و مكر من در آنان تأثير ننمايد و از وسوسه‌هاي من در امانند». خداوند فرمود: «اكنون از درگاه ما بيرون رو و با نداي خويش هر كه را توانستي به طرف خود جلب كن، با سواره نظام و پياده‌ات به آنان حمله‌ور شو و در اموال و اولادشان شريك باش و آنان را با وعده گمراه كننده فريب ده و مغرور ساز.»

از ابي جعفر(ع) روايت شده كه فرمود: معناي «بين ايديهم» آنست كه شيطان امر آخرت را نزد بني‌آدم خوار و بي‏اهميّت مي‏سازد و «من خلفهم» يعني بني‌آدم را به جمع مال و بخل به آن واداشته و از اداي حقوق واجب منع مي‏كند و «عن ايمانهم» يعني امر دين آنها را با تزيين گمراهي و نيكو جلوه دادن شبهه بر آنها فاسد مي‏گرداند و «عن شمائلهم» يعني خودپرستي و غلبه شهوات را بر قلب‌هاي آنها غالب مي‏كند.
ابو عبد اللََّه(ع) فرمود: وقتي كه خداوند تبارك و تعالي آن‌چه را كه ابليس درخواست كرد به او عطا نمود، آدم(ع) گفت: پروردگارا! ابليس را بر فرزندان من مسلّط گردانيدي و او را مانند خون در رگ‌هاي ايشان جريان دادي و هر چه خواست به او عطا كردي، پس واي بر من و فرزندانم! چه بر سر ما خواهد آمد؟ خداوند فرمود: از تو و فرزندانت هر عمل بد، يكي حساب مي‏شود و هر عمل نيك ده تا، آدم عرضه داشت: پروردگارا! بيشتر به من عنايت كن، فرمود: باب توبه تا وقتي كه جان به گلوگاه رسد، گشوده است. گفت: پروردگارا! بيشتر عنايت كن، پروردگار فرمود: مي‏آمرزم، مي‏آمرزم، مي‏آمرزم و هيچ پروايي ندارم، آدم گفت: پروردگارا كفايت نمودي مرا!.







[1] ـ تفسير قمي، ج 2، ص 244.

[2] ـ يوم الوقت المعلوم «يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ نَفْخَةٌ واحِدَةٌ» فيموت إبليس ما بين النفخة الأولي و الثانية. بحارالأنوار ج 11، ص 108.

[3] ـ تحسب أنّه يوم يبعث الله تعالي الناس؟ لا، و لكن الله عزّوجلّ أنظره إلي يوم يبعث الله عزّ و جل قائمنا. فإذا بعث الله عزّ و جلّ قائمنا فيأخذ بناصيته و يضرب عنقه و ذلك اليوم الوقت المعلوم. دلائل‏الإمامة، ص 240.








منبع: تاریخ انبیاء / نوشته محمد مهدی سازندگی