دستور سجده بر آدم(ع)
[وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآَدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَي وَاسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الكَافِرِينَ] [البقرة:34]
و ياد كن هنگامي را كه به فرشتگان گفتيم: «براي آدم سجده و خضوع كنيد!» همگي سجده كردند جز ابليس كه سر باز زد، و تكبر ورزيد، (و به خاطر نافرماني و تكبرش) از كافران شد.

گفته شد كه قبل از خلق آدم، خداوند از ملائكه عهد و پيمان گرفت كه وقتي آدم را خلق نمودم و روح در كالبدش دميدم بر او سجده كنيد.
مراحل جسمي آدم(ع) او را به مقامي نرسانيد كه لياقت يابد و به عنوان گل سرسبد موجودات و مسجود فرشتگان معرّفي شود. مرحله تكاملي بشر به آن است كه روح انساني از جانب خدا به او دميده گردد، دراين صورت است كه آدم در پرتو آن روح ويژه انساني، لياقت و استعداد فوق‌العاده پيدا مي‌كند.
بعد از آن‌كه خداوند آدم را آفريد و از روح خود در او دميد به ملائكه خطاب نمود: «اي ملائكه! بر آدم سجده كنيد». همه ملائكه از روي تكريم و تعظيم و اطاعت امر الهي سجده كردند، مگر ابليس كه تكبّر ورزيد و در زمره كافران گرديد.
خداوند خواست ابليس را به آن‌چه پنهان مي‌نمود بيازمايد، لذا او را نيز امر به سجده كرد و سجده ملائكه بر آدم سجده تحيّت و بزرگداشت بود نه سجده عبادت.
بعضي مي‌گويند: آن‌چه موجب دستور خداوند بر سجده فرشتگان براي آدم شد، شرافت روحي او بود كه به سبب نسبت يافتن به خداي تعالي در وجود آدم دميده شد.
ابي عبد اللََّه(ع) در پاسخ سؤال كننده‌اي كه پرسيد: آيا سجده براي غير خدا جايز است؟ فرمود: خير. آن فرد پرسيد: پس چگونه خداوند ملائكه را امر به سجده براي آدم نمود؟ امام(ع) فرمود: همانا آن سجده به امر خداي تعالي بوده و در حقيقت سجده براي خدا بوده است.
و در حديث ديگر از آن حضرت(ع) نقل شده كه فرمود: سجده ملائكه براي آدم و پيشاني نهادن بر خاك براي بزرگداشت آدم و به امر خداي تعالي بوده است.
از ابي الحسن سوّم(ع) نقل شده كه فرمود: سجده ملائكه بر آدم، در حقيقت سجده براي آدم نبوده، بلكه سجده براي خدا و نشان دهنده محبّت آنها نسبت به آدم بوده است.
در تفسير امام حسن عسكري(ع) مي‏فرمايد: «... امام حسين(ع) به ياران خود فرمود: آيا شما را به ابتداي خلقتمان آگاه نمايم؟ گفتند: آري، اي پسر رسول خدا! آن‌گاه فرمود: همانا خداي تعالي وقتي كه آدم را آفريد اسماء همه چيز را به او آموخت و آنها را بر ملائكه عرضه كرد و ارواح محمّد(ص) و عليّ(ع) و فاطمه(س) و حسن(ع) و حسين(ع) را در پشت آدم قرار داد و نور آنها تمام آفاق آسمان‌ها و پرده‏ها و بهشت و عرش و كرسي را فرا گرفت، آن‌گاه خداوند ملائكه را به سجده آدم مأمور نمود و اين سجده تعظيم و گراميداشت آدم(ع) بود و خداوند آدم را به وسيله قرار دادن او به عنوان حامل آن انوار مقدّس كه سراسر آفاق را نوراني كرده بود فضيلت و برتري بخشيد. سپس همه ملائكه سر تعظيم بر زمين سائيدند، به جز ابليس كه امتناع كرد و از تواضع در برابر انوار ما اهل بيت تكبّر ورزيد.
امام علي(ع) در حديثي مي‌فرمايد: خداوند ما را در صلب آدم قرار داد و فرشتگان را فرمود كه براي ما بر او سجده كنند.[1]
تمام علماي اسلام متّفق هستند كه سجده ملائكه براي آدم سجده عبادت نبوده، چون در غير اين صورت شرك محقّق مي‏شود و در تنقيح اين مطلب توجيهات مختلفي دارند.
اوّل: اينكه اين سجده براي خداوند بود و آدم(ع) قبله سجده بوده است.
دوّم: اينكه سجود در لغت به معناي اطاعت و خضوع است و سجده ملائكه بر آدم به معناي خضوع و انقياد آنها براي اوست نه به معناي گذرادن جبين و پيشاني بر خاك. ولي اين قول خلاف ظاهر آيه است كه مي‏فرمايد: «پس براي او به سجده بيافتيد».
سوّم: اينكه سجده به جهت تعظيم و بزرگداشت آدم(ع) واقع شده و در حقيقت عبادت خداي سبحان بوده است، چون به امر خدا واقع شده و اين قول ظاهرترين اقوال از نظر اخبار است.
[1] ـ الفرقان، ج‌8 و 9، ص42 و 43.








منبع/ تاریخ انبیاء / نوشته محمدمهدی سازندگی