تالار دانشگاه مجازی المصطفی صلی الله علیه و آله دانشگاه مجازی المصطفی صلی الله علیه و آله Arabic English Persian
بازیابی رمز
نمایش نتایج: از شماره 1 تا 5 , از مجموع 5
  1. #1

    شورا و مشورت در اسلام




    مشورت و واژه‌های مترادف آن از ماده شور و در لغت از شار، «شارالعسل» به معنای بیرون آوردن عسل ناب از کندو گرفته شده‌است[1] و در اصطلاح برخورداری از هم‌فکری در کارها و رأی تخصصی خردمندان برای انتخاب‏ اصلح است.[2] زیرا مشاوره موجب رهنمون شدن به سوی بهترین اندیشه و محکم­ترین نظر و دور ماندن از خودپسندی و خودرأیی است که گاه شكست‌های جبران ناپذیر را درپی‌دارد.
    پیامبر(ص) با وجود وحی، برخورداری از عصمت و قوای کامل عقلانی، بر اساس تعالیم قرآن کریم، همواره در تمام امور به جزاحكام شرعی با یاران خویش رایزنی می‌كرد و بهترین راه را برمی‌گزید.[3] بدان سبب که مسلمانان نیز به این سنت روی آورده[4] در زندگی شیوه خردمندان را در پیش گیرند تا از فرو غلطیدن در دام استبداد و خود رأیی که سرانجامش سقوط و تباهی است،[5] بپرهیزند.

    تأکید قرآن و سیره پیامبر(ص) بر مشورت ما را به دو نکته رهنمون می­سازد:
    1) اهمیت مشورت و شورا را به مسلمانان یادآوری نموده و ‏روحیه مشورت را در عرصه‏های مختلف جامعه اسلامی، ایجاد و تقویت‏ ‌کند. زیرا فقدان این خصیصه، پایانی جز تباهی نخواهد داشت. پیامبر (ص) در این‌باره می‌فرماید: «هرگاه زمامدارانتان خودسر، توانگرانتان بخیل و امورتان بر مشورت برگزار نشد، زیر زمین برای شما بهتر از روی زمین خواهد بود».[6]
    2) مسلمانان، حتی آن­ها که از اندیشه و قوای عقلانی برتر برخوردارند، به مشورت نیازمندند و باید این سیره‏ را پس از آن‏حضرت به کار گیرند و از نتایج مطلوب آن برخوردار شوند و زندگی را براساس آن بنیان نهند.
    رایزنی با مردم و توجه به دیدگاه­های آنان نه تنها موجب دوری از استبداد می­گردد، بلکه بهره­گیری از توانایی‌ها و کسب آرا و اندیشه­های متقن را در پی­دارد.
    پیامبر(ص) در تعیین فرمانداران و استانداران، واگذاری مدیریت و حکومت بخشی از مناطق تحت اداره خویش و یا اعزام افراد برای تبلیغ با اصحاب مشورت می‌کرد.

    پي نوشت ها
    [1]. ابن منظور، لسان العرب، بی جا، دار احیاء التراث العربی، 1405ق، ج4، ص 434 .
    [2]. قلعه‌جی، محمد؛ معجم الغة الفقها، ریاض، دارالنفائس، 1408ق، ص 432.
    [3]. وفور موارد گوناگون در منابع سیره ر.ك به ابن هشام، سیره ابن هشام، تحقیق مصطفی سقّا و دیگران، بیروت، دارالتراث العربی، 1985م، ج 1، ص 20.
    [4]. السیوطی، الدرالمثور فی التفسیر بالمأمور، قم، مکتبة المرعشی النجفی، 1404ق، ج2، ص90.
    [5]. امیرمؤمنان (ع) فرمود: هرکس استبداد رأی ورزد، هلاک می شود. غررالحکم، ج5، ص 158.
    [6] . قرطبی، ابو عبدالله محمد بن احمد؛ الجامع لاحکام‌القرآن، بیروت، مؤسسه التاریخ العربی، 1405ق، ج16، ص 38.

  2. #2




    پیامبر(ص) در چه اموری مشورت می‌کرد؟
    قرآن کریم می­فرماید: «هنگامی که خدا و رسول او در موردی حکم کردند دیگر برای هیچ مرد و زن مؤمنی در امور خویش اختیاری نیست و باید از فرمان خداوند پیروی کنند و هر کس از فرمان خدا و پیامبر او سرپیچی کند، آشکارا گمراه شده است».[1] بنابر‌این فقط احکام شرعی كه حكم صریحی درباره آن­ها از جانب خداوند صادر شده و لازم الاطاعه‌اند و مشورت در آن­ها جایز نیست،[2] پیامبر(ص) در تمامی امور دیگر با مردم مشورت می‌کرد و از آن میان بهترین رأی را برمی‌گزید و در مواردی که نظر صحابه به زیان آنان بود، نظر خود را اعمال می نمود.
    در جنگ بدر برای چگونگی روبرو شدن با دشمن با یاران خود مشورت نمود و از آنان خواست تا نظرهای خود را دربارهٔ نبرد با قریش بیان کنند، آیا پیش برویم و با دشمن بجنگیم یا از بیابان بدر باز‌گردیم؟ سران مهاجرین و انصار دو نظر متضاد دادند، پیامبر(ص) نظر انصار را که آماده نبرد بودند، پذیرفت.[3]
    در جنگ احد پیران قوم طرفدار قلعه‌داری و توقف در مدینه بودند،که با پرتاب تیر و سنگ از برج‌ها و پشت‌بامها از شهر دفاع کنند؛ در حالیکه جوانان، طرفدار نبرد در بیرون شهر بودند. و نظر پیران را، روشی زنانه تلقی می‌کردند. پیامبر(ص) بر خلاف رأی خویش نظر دوّم را که رأی اکثریّت بود، پذیرفت.[4]
    اصل مشورت در اسلام تا بدان پایه دارای اهمیت است كه یكی از منابع صدور احکام (درامور مستحدثه) را "اجماع"؛ یعنی جمع نظر عالمان دینی قرار داده و آن را معتبر دانسته‌اند.

    ویژگی‌های شورای اسلامی از دیدگاه پیامبر(ص)
    قرآن کریم خطاب به پیامبر(ص) می‌فرماید: «در تصمیمات خود با آنان به مشورت بپرداز، و چون تصمیم گرفتی بر خدا توکل کن، زیرا خداوند توکّل کنندگان را دوست ‌دارد[5] و در آیه‌ای دیگر مشورت را از خصایص مهم مؤمنان دانسته و از آن در كنار نماز و انفاق یاد كرده[6] و پیامبر(ص) را كه مصداق انسان كامل است، بدان سفارش می­كند».[7]
    بر اساس این آیات می‌توان گفت:
    1- در اسلام تصمیم نهایی و صحیح تصمیمی است که بر مدار حق و راستی انجام گیرد نه براساس احساسات و خواسته های خودخواهانه.
    2- هنگام تصمیم گیری بر خدا توکل شود، تا علاوه‌ بر آرامش و اطمینان روحى و معنوى، او را در مواجهه با مشكلاتی که پیش رو دارد،شکیبا ‌سازد.

    پي نوشت ها
    1- احزاب/ 36.
    2- قرطبی، پیشین، ص 37.
    3- واقدی، محمد بن عمر؛ المغازی، تحقیق مارسدن جونس، بیروت، مؤسسة الاعلمی، ط الثالثه، 1409، ج1، ص47.
    4- همان، ص 209.
    5- آل‌عمران/159«وشاوِرهم فِی‌الاَمر فَاذا عزَمت فَتوکَّل عَلی‌الله اِنَّ اللهَ یُحب المُتوکِلین» .
    6- طباطبایی، محمد حسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دار الكتاب الاسلامیه، 1393ق، ج 18، ص63، شوری/ 39- 36.
    7- آل عمران/ 159.

  3. #3



    فواید مشورت از دیدگاه اسلام :
    1- موجب رشد و آگاهی مشورت كننده نسبت به موضوع مورد مشاوره می­شود. امام علی(ع) می­فرماید: «آن که از خرد دیگران بهره جست، درست را از خطا باز شناخت».[1]
    2- حل مشكلات با هزینه­های مادّی و معنوی كمتر و در زمان كوتاه تر امكان پذیر خواهد بود.
    3- كسب مهارت‌های جدید و شیوه به كارگیری آن. پیامبر(ص) در این باره فرمود: «هیچ قومی مشورت نکردند، جز آن که به بهترین امور هدایت شدند»[2] و خود در جنگ احزاب به پیشنهاد سلمان فارسی، خندق را که از تاکتیک­های دفاعی ایرانیان بود و اعراب با آن آشنایی نداشتند با اصحاب حفر نمودند.[3]
    4- جلوگیری از گمراهی و شکست: کسی که از نظرات و افکار دیگران بهره گیرد، موارد و مکان‌های‌ لغزش و اشتباه را می‌شناسد،[4] به حقیقت دست یافته و رستگار می‌شود.[5]
    5- ایجاد مسؤلیت‌پذیری در تمامی آحاد مردم نسبت به حل مشکلات اجتماعی: «مشورت با مردم آنان را به تفکر و دقت در امور واداشته، جامعه را از گرفتار شدن در جمود فکری و بی‌تفاوتی باز‌داشته و رسیدن به بهترین راه حل‌ها را امکان‌پذیر می‌کند». از این‌رو مشورت را باب رحمت، مفتاح و برکت نامیده‌اند.[6]

    پي نوشت ها
    1- نهج البلاغه، ترجمه شهیدی، تهران، شرکت انتشاراتی علمی و فرهنگی، 1386، چ 27، حکمت 173، ص 392.
    2- الدرالنمثور، ج1، ص 90 و ج6، ص 10.
    3- ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، بیروت، دارصادر، داربیروت، 1385ق، ج2، ص 178.
    4- نهج البلاغه، شهیدی، حکمت/173.
    5- همان.
    6- تاريخ یعقوبی، احمد بن واضح؛ تاریخ یعقوبی، بیروت، دار صادر، بی‌تا، ج2، ص 306.


  4. #4




    ویژگی‌های مشاور از دیدگاه اسلام:
    اگر چه مشورت در امور راه گشای مشكلات بسیاری است؛ اما اگر مشاور صلاحیت­های لازم را دارا نباشد، نه تنها مشورت كننده بهره­ای از آن نخواهد برد، بلكه زیان‌های آن بیش از منفعتش خواهد بود. پیامبر در صلح «حدیبیه» بر خلاف افکار عمومی یارانش که با اصل صلح و برخی از مفاد آن مخالفت بودند با مشرکان پیمان صلح بست و اعتراض صحابه را نادیده گرفت. گذشت زمان نیز ثابت کرد که عمل پیامبر(ص) به نفع مسلمانان بوده است.[1]
    از این‌رو اسلام، ویژگی­هایی برای مشاور برمی‌شمرد تا مشورت ثمربخش باشد:
    1- خدا ترسی: وجود این خصلت در مشاور او را مورد اعتماد قرار داده و از طرح راه­هایی كه خشنودی خدا در آن نیست و یا در نظر گرفتن منافع خویش برحذر باشد و از سر نیك اندیشی و خیرخواهی او را راهنمایی كند.
    امام صادق(ع) در این باره به سفیان ثوری می­فرماید: «در كار خویش با كسانی مشورت كن كه پروای الهی دارند».[2]
    2- تجربه: مشاور می­بایست در زمینه مورد مشورت، تجربه كافی، توانایی درك و تحلیل مشكل را داشته و با استفاده از تجارب گذشتگان، راه حل­های مناسب با شرایط زمانی و مكانی مشورت كننده به او ارائه دهد و به فرموده علی(ع)؛ خداوندان اندیشه و خرد و تجربه و دوراندیشی بهترین افراد برای مشورت­اند.[3]
    3- علم و آگاهی: ژرف اندیش و واقع‌نگر و با روحیات مشورت كننده آشنا باشد و با احاطه كافی بر ابعاد گوناگون مشکلات وی و ارائه آگاهی­های نظری و عملی، بهترین راه حل را به مشورت کننده پیشنهاد کند.
    از پیامبر(ص) نقل شده است كه: با دانشمندان صالح (كه به دانش خویش عمل می­كنند) مشورت كن و چون بر اجرای آن مصمم شدید، بر خدا توكل كنید.[4]
    4- مشاور باید عاقل و آزاد اندیش باشد. هم­چنان که پیامبر(ص) می­فرماید: با انسان عاقل مشورت كنید و از نظرش سرپیچی نكنید كه پشیمان خواهید شد.[5]
    علی(ع) نیز در این‌باره می‌فرماید: «آن کس که از نظرات و افکار دیگران بهره گیرد، مکان‌های لغزش و اشتباه را می‌شناسد».[6]
    در جنگ بدر(سال دوم)، پیامبر در کنار اولین چاه بدر اردو زد. حباب بن منذر گفت: یا رسول الله آیا به فرمان خداوند در این مکان فرود آمده آید یا براساس مصالح جنگی؛ پیامبر فرمود: مصالح جنگی. حباب گفت: پس دستور دهید کنار آخرین چاه که به دشمن نزدیک تر است ، پیش رویم وآنجا اردو زنیم. پیامبر فرمود: رأی تو به صواب نزدیک­تر است.[7]

    پي نوشت ها
    [1]. واقدی، پیشین، ج2، ص 607.
    [2]. مجلسی، محمد باقر؛ بحار الانوار، ، دار احیاء التراث العربی، بیروت، 1403 ق، چاپ سوم، ج 75، ص 98.
    [3]. الآمدی، عبدالواحد التمیمی؛ غرر الحكم و درر الكلم، موسسة الاعلمی للمطبوعات، بیروت، 1407 ق، ج 1، ص 407.
    [4]. استادی، رضا؛ شوری در قرآن و حدیث، انتشارات هجرت، قم، 1360 ش، ص 82.
    [5]. مجلسی، بحار الانوار، پیشین، ج 75، ص 100.
    [6]. نهج البلاغه، پیشین، حکمت/ 173.
    [7]. ابن هشام، سیره ابن هشام، تحقیق مصطفی السقا و دیگران، قم، انتشارات ایرن، 1363، ج2، ص 448.

  5. #5



    وظایف مشاور از دیدگاه پیامبر(ص)
    1- متعهد و رازدار باشد و اطلاعات به دست آمده را برای غیر كتمان كند.
    علی(ع) در این مورد می فرماید: «هر مسلمانی در مشاوره خیانت ورزد، از او بیزاری می جویم».[1]
    2- از سستی و كاهلی در امر مشاوره دوری كند و واقع بینانه مشكل را مورد بررسی قرار دهد.
    امام سجاد(ع) در این مورد می­فرماید: «رأی تو باید چنان باشد كه اگر خود جای او بودی همان را به كار می‌بستی».[2]
    3- از سلامت نسبی و همه جانبه برخوردار و هم­كاری صمیمانه و صادقانه‌ای با مشورت كننده داشته باشد.
    على(ع)مشورت با سه گروه را منع می­کند:
    «لا تدخلن فى مشورتك بخیلا یعدل بك عن الفضل و یعدك الفقر؛ و لا جبانا یضعفك عن الامور؛ و لا حریصا یزین لك الشره بالجور»
    بخیل را در رأی زنی خود در میاور که تو را از نیکو کاری بازگرداند و از درویشی می­ترساند و نه ترسو را تا در کارها سستت نماید ونه آزمند را تا حرص ستم را برایت بیاراید.[3]
    4- اگر مشاور برای خود صلاحیت اظهار نظر قائل نیست، او را به كسی كه می­شناسد و مورد اطمینان اوست راهنمایی كند.[4]

    وظایف مشورت كننده:
    1- مشاور را به طور دقیق و كامل در جریان موضوع قرار دهد به گونه­ای كه اطلاعات او به اندازه اطلاعات مشورت كننده باشد تا با آگاهی ابعاد گوناگون موضوع را بررسی و او را راهنمایی كند.[5]
    2- در تصمیم­گیری و پذیرش نظرها از عقل و خرد خود بهره جوید و بدون تفكّر آن را به كار نبندد. در جنگ بدر پیامبر(ص) دربارهٔ سرنوشت اسیران بدر با یاران خویش مشورت کرد. ابوبکر گفت: خویشان پدرت را نگه دار. عمر گفت: در یک وادی پر درخت آن­ها را بسوزانید. اما پیامبر(ص) برای آزادی آنان فدیه تعیین کرد.[6]
    3- هرگاه به سلامت رأی و خیرخواهی مشاور یقین پیدا كرد، نظر او را بپذیرد و مورد استفاده قرار دهد. زیرا مخالفت با رأی انسان عاقل و خیرخواه هلاكت و پشیمانی به بار خواهد آورد.[7]
    علی (ع) نیز در این‌باره می‌فرماید: «کسی که مخالف نظر مشورتی عمل کند کارش به پشیمانی خواهد کشید.»[8]
    4- چون نظرها متفاوت و آراء گوناگون است، اگر نظر مشاور مطابق میل مشورت كننده نبود، او را به بدخواهی متّهم نكند.[9]

    پي نوشت ها
    1- ابن هشام، سیره ابن هشام، تحقیق مصطفی السقا و دیگران، قم، انتشارات ایرن، 1363، ج2،ص 99
    2- ابن شعبه حرّافی، تحف العقول عن آل الرسول، مكتبه بصیرتی، قم، 1394 ق، ص 193.
    3- نهج البلاغه، ترجمه شهیدی، نامه 53، ص328.
    4- همان.
    5- برقی، احمد بن محمد بن خالد؛ المحاسن، تحقیق سید جلال الدین الحسینی، بی جا، دار الکتب الاسلامیه، بی تا، ج2، ص 603.
    6- مقدسی، مطهر بن طاهر؛ بور سعید، مکتبه الثقافه الدینیه، یبتا، ج4، ص 192.
    7- مجلسی، پیشین، ص 105.
    8- آمدی، پیشین، ج2، ص 152.
    9- ابن شعبه حرانی، پیشین، ص 193.


مجوز های ارسال و ویرایش

  • شما نمیتوانید موضوع جدیدی ارسال کنید
  • شما امکان ارسال پاسخ را ندارید
  • شما نمیتوانید فایل پیوست کنید.
  • شما نمیتوانید پست های خود را ویرایش کنید
  •